เพราะอะไร “คนชรา” ก็เลยไม่รู้เรื่องสึกคันภายหลังจากถูก “ยุงกัด”?

ในฤดูร้อนของประเทศญี่ปุ่น แม้ไปนั่งตามใต้ต้นไม้ที่สวนสาธารณะก็มักจะมียุงมากัดได้ง่าย แต่สิ่งที่น่าฉงนใจคือ คนสูงอายุวัยเลยหกสิบกว่าปีเป็นจำนวนมากนั่งอยู่ในสวนสาธารณะได้นานโดยไม่ทราบสึกคันแม้ว่าจะมียุงมากัดครั้งแล้วครั้งเล่า คนประเทศญี่ปุ่นเขาสังเกตเห็นในประเด็นนี้และจากนั้นก็ได้ไขข้อสงสัยแล้วด้วย เรามารู้จะกลไกการเกิดอาการคันจากการเช็ดกยุงกัด แล้วก็หาคำตอบว่าเพราะเหตุไรคนสูงอายุจำนวนมากไม่ค่อยรู้สึกคันภายหลังจากโดนยุงกัดกัน ร้านพวงหรีด

กลไกการเกิดอาการคันเนื่องด้วยการเช็ดกยุงกัด
เมื่อยุงดูดเลือดคน ยุงจะปล่อยน้ำลายซึ่งมีโปรตีนชนิดหนึ่งออกมาเพื่อเป็นการป้องกันและยังเป็นการไม่ให้เลือดแข็งทำให้สามารถดูดเลือดจากคนขึ้นมาได้ง่าย อย่างไรก็ดี ร่างกายคนเราจะสนองตอบต่อโปรตีนในน้ำลายยุงผ่านระบบภูมิคุ้มกัน ซึ่งจะมีผลให้รอบๆที่โดนกัดเกิดการบวมแดงแล้วก็คันขึ้นมา แม้ว่าในที่สุดอาการบวมจะหายไปแต่อาการคันยังคงอยู่ตราบจนกระทั่งภูมิคุ้มกันจะมีผลให้โปรตีนนั้นสลายไป

คนต่างวัยมีการสนองตอบต่อการเช็ดกยุงกัดได้เช่นไร
คนเรามีการสนองตอบของภูมิคุ้มกันต่อโปรตีนในยุงที่ต่างกันในแต่ละช่วงชีวิต ในทารก เมื่อโดนยุงกัด เด็กจะไม่ทราบสึกคันหรือมีลักษณะอาการบวมแดงรอบๆรอยแผลที่โดนกัด เนื่องด้วยยังไม่มีปฏิกิริยาสนองตอบทางภูมิคุ้มกันของร่างกาย อย่างไรก็ดี เมื่อถูกยุงกัดบ่อยครั้งเข้า ระบบภูมิคุ้มกันของร่างกายจะค่อยๆถูกทำขึ้น จนถึงเมื่อไปสู่วัยอนุบาลแล้วก็ประถมศึกษา เซลล์ภูมิคุ้มกันของร่างกายดังเช่น T เซลล์ (T cells) แล้วก็แมคโครฟาจ (Macrophage) จะจำโปรตีนในน้ำลายยุงแล้วก็พวกมันจะมารวมกันที่ตำแหน่งที่โดนยุงกัด นำมาซึ่งการก่อให้เกิดการบวมแดงขึ้น เด็กๆจะไม่ทราบสึกคันขึ้นมาในทันทีทันใดภายหลังจากโดนยุงกัด แต่อาการคันจะเกิดขึ้นข้างหลังโดนกัดเป็นเวลาข้างหลัง 1-2 วัน เรียกปฏิกิริยาของภูมิคุ้มกันประเภทนี้ว่าปฏิกิริยาการประวิงเวลา (Delayed reaction) ซึ่งเป็นระบบภูมิคุ้มกันภายหลังจากยุงกัดที่เกิดในเด็กจำนวนมาก อาการบวมแดงแล้วก็คันจะหายไปในช่วงเวลายาวนานหลายวันจนกระทั่งอาทิตย์ อย่างไรก็ดี มีข้อพึงระวังคือ ไม่สมควรให้เด็กถูกยุงกัดบ่อย เพราะอาจจะทำให้เกิดการแพ้น้ำลายยุงแล้วก็ส่งผลให้เด็กมีลักษณะอาการบวมคันแล้วก็อักเสบที่ผิวหนังได้ ทั้งยังยังอาจก่อให้กำเนิดโรคอย่างไข้เลือดออกได้อีกด้วย

เมื่อโตขึ้นมาอีกแล้วก็ถูกยุงกัด ปฏิกิริยาของภูมิคุ้มกันต่อน้ำลายยุงจะแปรไป โดยเมื่อถูกยุงกัดร่างกายจะสร้างอิมมูโนโกลบูลินประเภท E หรือ IgE ขึ้นมาต้านทานโปรตีนในน้ำลายยุง เมื่อ IgE จับกับโปรตีนที่แปลกปลอมจะมีผลให้เกิดการหลั่งสารฮีสตามีน (Histamine) แล้วก็สารอื่นๆออกมาจากเซลล์ที่เรียกว่า แมสต์เซลล์ (Mast cells) ซึ่งมีตำแหน่งอยู่ที่ผิวหนัง แล้วนำมาซึ่งการก่อให้เกิดอาการคันแล้วก็บวมแดงขึ้นมาภายหลังจากโดนยุงกัดในเวลา 2-3 นาที อาการคันแล้วก็บวมแดงจะบางเบาลงภายในเวลาประมาณครึ่งชั่วโมง เรียกปฏิกิริยาการโต้ตอบของภูมิคุ้มกันต่อน้ำลายยุงประเภทนี้ว่า ปฏิกิริยาแบบทันควัน (Immediated reaction) ทั้งนี้การโต้ตอบแบบ Delayed reaction ก็จะยังเกิดขึ้นด้วย ขึ้นกับภูมิคุ้มกันของแต่ละคน ฉะนั้นยุงกัดเพียงแต่ครั้งเดียวก็นำไปสู่อาการบวมคันขึ้นมาทันทีแล้วก็บางทีก็อาจจะคันภายหลังจาก 1-2 วันด้วย

เมื่ออายุประมาณ 50-60 ปี แล้วก็ถูกยุงกัดมานับไม่ถ้วน T เซลล์แล้วก็แมคโครฟาจจะค่อยๆคุ้นกับโปรตีนในน้ำลายยุงแล้วก็ระบบภูมิคุ้มกันของร่างกายเริ่มไม่ค่อยสนองตอบต่อโปรตีนในน้ำลายยุงแล้ว การโต้ตอบแบบ Delayed reaction จะค่อยๆหายไป ทรงไว้แต่การโต้ตอบแบบ Immediated reaction ที่เมื่อถูกยุงกัดแล้วอาการบวมแล้วก็คันที่เกิดขึ้นจะหายไปภายในเวลาประมาณ 30 นาที

ในคนสูงอายุที่อายุมากกว่า 60 ปี การโต้ตอบภูมิคุ้มกันแบบ Immediated reaction จะค่อยๆหายไป แต่ร่างกายจะสร้างอิมมูโนโกลบูลินอีกประเภทขึ้นมาต้านทานน้ำลายยุงหมายถึง IgG ซึ่งเป็นแอนติบอดีที่มีคุณภาพสูงสำหรับการจับกับน้ำลายยุงแล้วก็ลดความร้ายแรงของโปรตีนในน้ำลายยุงได้เร็วกว่าปฏิกิริยาการโต้ตอบของภูมิคุ้มกันแบบ Immediated reaction ก็เลยทำให้คนสูงอายุไม่มีอาการบวมแล้วก็คันจากการเช็ดกยุงกัดนั่นเอง

แม้ว่าเมื่ออายุมากขึ้นอาการบวมคันจากการเช็ดกยุงกัดจะลดลงจนถึงทำให้คนสูงอายุในประเทศญี่ปุ่นสามารถไปนั่งใต้ต้นไม้ในสวนสาธารณะตอนฤดูร้อนได้อย่างไร้ไม่ค่อยสบายใจ แต่สำหรับคนไทยไม่ว่าจะเป็นช่วงๆไหนของชีวิตเราก็ยังต้องระมัดระวังยุงอยู่เป็นประจำ เพราะยุงเป็นพาหะนำโรคอย่างไข้เลือดออกแล้วก็ไข้มาลาเรีย

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *